پایگاه اطلاع رسانی دعبل خزاعی 27 خرداد 1396 ساعت 10:53 http://deabel.org/vdcdfj0s.yt0ff6a22y.html -------------------------------------------------- عنوان : چرخه وارونه و معیوب تولید شعر آیینی رضا اسماعیلی/ شاعر -------------------------------------------------- متن : روند رو به رشد شعر آیینی با کمال افتخار و خرسندی باید بگوییم امروز با گذشت نزدیک به چهار دهه از پيروزی انقلاب اسلامی، مولود خجسته ای به نام شعر آیینی كه دوران كودكي و نوجواني خود را با سربلندي پشت سر گذاشته و در فضاي ادبيات معاصر ايران قامت برافراشته است، به عنوان يک گونه ادبي مستقل و ارجمند، به رسميت شناخته شده و به همت شاعران مومن و دين باور، همچنان در مسير باروري و بالندگي به راه خود ادامه مي دهد. این واقعیتی ملموس و غیرقابل انکار است که شعر دینی و آیینی در سال های اخیر به برکت توصیه ها و رهنمودهای راهبردی و دلسوزانه رهبر انقلاب و پیشکسوتان این عرصه - در دو بُعد کمی و کیفی - روند رو به رشدی داشته است. شاعران و ذاکران اصیل نیز با شناخت فرصت ها و تهدیدها و با پالایش ساحت شعر آیینی از تحریفات و خرافات، در پاسداری و صیانت از این سرمایه معنوی گام های بلندی برداشته اند. مداح محوری در شعر آیینی اما با وجود همه این برجستگی ها، به خاطر حساسیت فوق العاده این حوزه، نمی توان و نباید از کاستی های این ژانر ادبی چشم پوشید. باید صادقانه گفت که در کنار همه این تلاش های ارزنده و سازنده و دستاوردهای قابل ستایش، همچنان بخشی از پیکره شعر آیینی در آتش کج فهمی های اعتقادی و کژتابی های مضمونی می سوزد و متاسفانه هنوز هم از سوی گروه قلیلی از شاعران شاهد عرضه و ارائه آثاری هستیم که با آموزه های اصیل مکتب شیعی و جهان بینی توحیدی در تضاد و تقابل آشکار است. این گروه قلیل که شاعری را با ساحری اشتباه گرفته اند با استفاده ابزاری از شعر آیینی، ضمن دامن زدن به کژتابی های اعتقادی و مضمونی و دمیدن در تنور اغراق، علاوه بر این که با موجودیت و حیثیت شعر آیینی بازی می کنند، طیف مخاطبان خویش را نیز با طرح مسائل غیر مستند و القاء باورهای غلط دینی به گمراهی می کشانند. به خاطر بی اعتنایی این جماعت به ادب و آداب شعر آیینی، و در مواردی لجاجت و سماجت بر مواضع ناصواب خویش، امروز شوربختانه در حوزه تولید شعر دینی و آیینی شاهد چرخه وارونه و معیوبی هستیم. به این معنا که شاعران در عرصه خلق و آفرینش ادبی در برابر مداحان دچار انفعال شده اند. یعنی به جای آن که شاعر با معرفی شعر خوب و فاخر ذوق مداح را بالا ببرد، مداح با سفارش شعر نازل ذوق و سلیقه شاعر را پایین می آورد! به جای آن که مداح برای گرفتن شعر خوب به شاعر مراجعه کند، شاعر به سفارش مداح شعر کوچه - بازاری می گوید تا شعرش توسط مداح خوانده شود! و این یعنی چرخه معیوب. از دست دادن جایگاه مرجعیت ادبی در حوزه شعر دینی و آیینی، شاعر باید جلودار و پرچمدار باشد. هم چنان که در تاریخ هزار و دویست ساله ادبیات فارسی بزرگانی چون فردوسی، سنایی، عطار، مولوی، سعدی، حافظ، اقبال، و ... هماره در این عرصه طلایه دار و پیشتاز بوده اند. اما با کمال تأسف باید گفت که نسل جوان شاعران امروز مرجعیت ادبی خود را از دست داده اند و جایگاه و پایگاه ادبی گذشته را ندارند. علت این امر شهوت شهرت است که آنان را از اصالت و رسالت انسانی و اجتماعی خود دور کرده و به لایک های کاربران فضای مجازی دلخوش! این گروه از شاعران فقط و فقط به آنچه شما خواسته اید می اندیشند و پیش و بیش از آن که به دنبال خلوت شاعرانه و مطالعه و پژوهش برای ارتقای دانش و بینش ادبی و دینی خود باشند، سر در وسوسه دنیای مجازی دارند و اشتیاق بازی و واژه سازی! تولید شعرهای فست فودی! آری، مشغله هایی از این جنس شاعران را از خلوت شاعرانه و مطالعه برای تولید شعر فاخر بازداشته است. دیگر این که در عصر حاضر- به خاطر کثرت برگزاری همایش ها و جشنواره های رنگارنگ ادبی - بسیاری از شاعران دائم السفرند و مدام در حال رفت و آمد از این استان به آن استان. شاعرانی که به شاعران جشنواره ای معروفند و برای حفظ موقعیت طلایی خود بی هیچ مطالعه و خلوتی - شعرهای فست فودی و جشنواره ای می سازند. شعرهایی که تاریخ تولید و انقضا دارند و به اقتضای هر مناسبتی به ناگزیر دچار بازنویسی و دگردیسی می شوند! یادم هست در دیداری که چند سال پیش شاعران با امین شعر انقلاب داشتند، مقام معظم رهبری فرمودند؛ یکی از نیازهای شاعر خلوت شاعرانه است. از این رو اگر شاعر خلوت شاعرانه و سیر و سلوک درونی نداشته باشد، نمی تواند در شعرش حرفی برای گفتن داشته باشد، حرفی که جان و جهان مخاطب را بلرزاند و بر سبک زندگی و سلوک اخلاقی و اجتماعی اش تاثیر بگذارد. همچنان که حضرت عطار می گوید: ذکر باید گفت تا فکر آورد صد هزاران معنی بکر آورد و صد البته ذکر که فعلی ست از جنس مطالعه، به خلوت شاعرانه و تفکر عالمانه نیاز دارد که در بساط بعضی از شاعران امروز یافت می نشود! آفت جشنواره زدگی بدون تردید جشنواره زدگی و جشنواره نویسی یکی از آفت های بزرگ شعر روز و روزگار ماست. این زنگ خطری برای نسل جوان شاعران امروز است که با چوب حراج زدن به استقلال ادبی و فرهنگی خود، روز و شب گوش به زنگ جشنواره ها هستند تا مطابق ذوق و ذائقه نهادها و سازمان هایی که این جشنواره ها را برگزار می کنند دست به تولید اثر بزنند. این موضوع در دراز مدت باعث تنزل جایگاه انسانی شاعران و به ابتذال کشیده شدن هنر فاخر شعر در جامعه می شود. برای مقابله با این آفت، شاعران هوشمند و اصیل باید خود را از فضای جشنواره زدگی کنار کشیده و براساس نیازهای فطری و اصیل جامعه و رسالت اجتماعی و دینی دست به تولید اثر بزنند. انقراض نسل شاعران حکیم در گذشته اما شاعرانی که پیشانی نوشت اکثرشان حکیم بوده است، سلوکی عالمانه و متفکرانه داشته اند. با تأملی اجمالی در زندگی بزرگان ادب پارسی به خوبی در می یابیم که آنان علاوه بر شعر و ادب، عالم به علوم زمانه خویش بوده اند. علومی همچون: فلسفه، حکمت، فقه، جامعه شناسی، مردم شناسی و... این تسلط به علوم زمانه باعث غنا و قوت، همچنین صلابت و سلامت مضمونی و اندیشگی شعرشان می شد. یعنی شعرشان علاوه بر بیان احساس، از گوهر و جوهرعقلانیت و اندیشه نیز سرشار بود. آنان در شعرشان رویکردی معرفت شناسانه، تعلیمی و اخلاقی داشتند. از همین روی، هنگام سخن گفتن از بزرگان دین، سعی شان بر این بود که از سیمای کرامات و فضایل معنوی و انسانی این ذوات مقدس پرده برداری کنند و سیره علمی و عملی خاندان رسالت را در آیینه شعر به تماشا بگذارند. گروهی از شاعران جوان امروز اما با وجود پیشرفت های قابل توجه در حوزه ساختار، فرم، فنون صنعتگری و سخنوری، و برخورداری از توانمندی های قابل ستایش در سرایش اشعار منسجم و محکم با زبانی استوار و فاخر(چگونه گفتن)، در ساحت مضمون، محتوا و معنا (چه گفتن) دست شان خالی است و حرف قابل تأملی برای گفتن ندارند، و این یعنی انقراض نسل شاعران حکیم. به همین خاطر پاره ای از شعرهای آئینی امروز - بی هیچ موضعی - در منزل صورت متوقف مانده اند و از کژتابی های مضمونی و اعتقادی شدیدا رنج می برند. این شعرها اکثراً لهجه ای توصیفی و احساسی دارند و در حصار مدح و منقبت و سوگ و مرثیه گرفتارند. بیشتر این شعرها دچار فقر اندیشه اند، به همین خاطر جز برانگیختن هیجانات زودگذر و دعوت به گریستن، تکانه و لرزه دیگری در جان و جهان مخاطب ایجاد نمی کنند. تکانه ای که منبعث از معرفت باشد، به اندیشه مخاطب تلنگر بزند و باعث نگریستن شود. بسامد چنین آسیبی به دلیل نگاه صرفا مصرفی و صورتی این گروه از شاعران به حوزه شعر آیینی است. آنان مدح و منقبت را برای مصرف در جلسات ولادت بزرگان دینی و مرثیه ها را برای جلسات مرثیه خوانی می گویند و بر این تصورند که اگر موضوعات عمیق تری را دستمایه سرایش اشعار خود قرار دهند، شعرشان از سکه خواهد افتاد. شعر آیینی، و انسان تراز اسلام علی رغم چنین ذهنیت غلطی، شعر دینی و آیینی اصیل شعری است که از فضایل و سجایای انسانی، اخلاقی و اجتماعی بزرگان دینی که به حقیقت مصداق انسان کامل اند، بگوید و ما را به صراط مستقیم خودشناسی،خداشناسی،یکتاپرستی وبندگی هدایت کند، و در نهایت از ما یک انسان ترازِ اسلام بسازد. نیاز امروز جامعه دینی ما شعری است که از منزل شیفتگی و شیدایی محض وتحریک احساسات فاصله بگیرد و پیش و بیش از پرداختن به وجوه افتراقی همانند معجزات، به سیره علمی و سلوک عملی بزرگان دینی بپردازد. شعری که آیینه تمام نمای حقیقت محمدی باشد و برترین رسالت خود را جهل ستیزی، خرافه سوزی و روشنگری بداند. آری، امروز شعر اصیل آیینی باید با صولت حیدری، جهل خوارج نهروانی مُدرن را نشانه بگیرد. خوارجی که با نقاب القاعده و طالبان و داعش و ... به میدان آمده اند تا بار دیگر با به سرنیزه کردن قرآن، حقیقت نبوی و عدالت علوی را شهید کنند و امت اسلام را پاره پاره و آواره. برای تحقق این مهم، پالایش ساحت شعر دینی و آیینی از خرافات و تحریفات یک ضرورت حیاتی است. برداشتن چنین گام بلندی، همت بلند دغدغه مندان دین آگاه و مُصلحان ژرف اندیش این حوزه را می طلبد تا با احصاء نکات مغفول، و کالبدشکافی و آسیب شناسی عالمانه، زمینه باروری و بالندگی بیش از پیش شعر آیینی را فراهم کنند اینچنین باد.