باید در اصل تبلیغ و ماهیت آن تجدید نظر کرد/ ذائقۀ مخاطب مذهبی پس از انقلاب، تنوع بیشتری یافته است

صداوسیما گمان می‌کند که باید مردم را هدایت کند؛ اما یک رسانه وظیفه‌ای بیش از بازتاب واقعیت‌ها ندارد...

سیاسی حرف می‌زنم، پس هستم/ حزب سیاسی و مذهبی مداحان

در سال‌های اخیر، ورود بسیاری از مبلغان مذهبی و مداحان به عرصه سیاست و موضعگیری آنها درباره مهمترین مسائل روز سیاسی ـ از ...

به مناسبت سالروز درگذشت استاد رحیم موذن‌زاده اردبیلی؛ اذان با الحان ایرانی

از جمله اذان‌های قابل توجهی که در این بین گفته شده است، می‌توان به اذان‌گویی استاد مسلم آواز ایرانی تاج اصفهانی اشاره ...
نمايش آدرس ايميل
شنبه ۱۵ ارديبهشت ۱۳۹۷    ساعت ۱۰:۲۹
اثر زبان فارسی در اشعار دعبل
اثر زبان فارسی در اشعار دعبل
حسین چوبین*
دعبل شاعر نامدار عراقی در قرن دوم و سوم بعد از سرودن قصیدة معروف تائیه، برای حضرت امام رضا(ع) شهرت به‌سزایی به دست آورد. برخی از اشعار ایشان در حرم حضرت امام رضا(ع) (قسمت بالای مصلی که نزدیک ضریح است) با خط زیبا و با ترجمة فارسی نوشته شده است.
Share/Save/Bookmark
کد مطلب : 32856
چکیده:
دعبل شاعری است عراقی، متعهد به مبانی اسلامی و شیعی که در برابر طاغوتیان بنی­‌عباس زبانی بران دارد و سفرهایی به شهرهای ایران چون شوش، قم، ری، مرو و سمنجان (در خراسان) کرده است و فرمانداری شهر سمنجان را برای مدتی به عهده داشت، و در سال‌های آخر عمر، در نزدیکی شهر شوش به سر می‌برد،  و همان‌جا به فیض شهادت نایل شد.
سفرهای پی‌درپی او به ایران اثر خود را در اشعار او گذاشت، و تعدادی از واژه‌های فارسی در اشعار او دیده می‌شود.
 
واژه­‌های کلیدی: اقلید، برسام، زمرّده، بربط، کندش، غنچه.
 
مقدمه:
دعبل شاعر نامدار عراقی در قرن دوم  و سوم بعد از سرودن قصیدة معروف تائیه، برای حضرت امام رضا(ع) شهرت به‌سزایی به دست آورد. برخی از اشعار ایشان در حرم حضرت امام رضا(ع) (قسمت بالای مصلی که نزدیک ضریح است) با خط زیبا و با ترجمة فارسی نوشته شده است. او عرب و از اهل یمن، ولی حضرت رسول اکرم(ص) را برای تمام مسلمان‌ها می‌دانست و به قریش چنین گفت:
 
فأَن قلتم رسول الله منا
فأًنّ محمداً للمسلمینا
 
(ای قریش) اگر بگویید. پیغمبر از آن ما است پیغمبر، برای تمام مسلمانان است. (الدشتر، ص157)
این شاعر بزرگوار به دست یکی از مزدوران بنی‌العباس در نزدیکی شهر شوش به شهادت رسید و در شهر شوش به خاک سپرده شد، و هم‌اکنون مزار عظیمی برای او در همین شهر باستانی در حال ساخت است.
 
برخی از عباسیان از واژه‌های فارسی استفاده می‌کردند.
سال 132ق. شاهد انقلاب سیاسی مهمی بوده است، چون دولت بنی‌امیه که بر پایة تعصب قومی برقرار بود سرنگون شد و دولت بنی‌العباس به وسیلة خراسانیان به قدرت رسید، و با سرنگونی بنی‌امیه، تعصب قومی از بین رفت تا این حد که برخی از فرماندهان بنی‌العباس، در جمله‌های عربی از واژه‌های فارسی استفاده می‌کردند. یکی از بزرگان بنی‌العباسی، عبدالله بن علی بن عبدالله بن عباس بود و فرمانداری شام را به عهده داشت، همین عبدالله عباسی، بنی‌امیه را دعوت، سپس آنان را قتل‌عام کرد.
 
علامه امینی در کتاب الغدیر، شرح مختصری دربارة قتل عام بنی‌امیه آورده، و کیفیت حملة خراسانیان به آنان را شرح داده و گفته است که فرماندار آنان، عبدالله عباسی، به خراسانیان دستور حمله داد: (ثُمَّ قالَ لِأهلِ خُراسانَ. دهید ...) یعنی: (عبدالله عباسی به خراسانیان گفت: دهید ...) علامه امینی در پاورقی نوشته است که کلمة «دهید» فارسی است. البته منظور آن فرماندار این است که ای خراسانیان حق بنی‌امیه را که کشتن است به آنها دهید. (أمینی، ج2، ص227)
فرماندار عباسی از واژة فارسی «دهید» استفاده کرده، و شاید از واژه‌های دیگری استفاده کرده است.
 دعبل هم از برخی واژه‌های فارسی در اشعارش استفاده کرده است.
 
اثر سفرهای
دعبل برای چند بار به ایران آمد، و مدتی فرماندار شهر (سمنجان) در خراسان بود و در شهر مرو خدمت حضرت امام رضا(ع) شرفیاب شد و قصیدة معروف (تائیه) را برای امام بزرگوار سرود
دعبل به ایران در اشعار او

دعبل برای چند بار به ایران آمد، و مدتی فرماندار شهر (سمنجان) در خراسان بود  و در شهر مرو خدمت حضرت امام رضا(ع) شرفیاب شد و قصیدة معروف (تائیه) را برای امام بزرگوار سرود، (در جلد 18 کتاب الاغانی، سفر دعبل به شهر ری ذکر شده است.)
دعبل در سال‌های آخر عمر پر برکتش در خوزستان به سر می‌برد و در نزدیکی شهر شوش به شهادت رسید، و این سفرها و تماس‌ها با ایرانیان، اثر خود را در اشعار دعبل گذاشت که در برخی از اشعار او، واژه‌های فارسی دیده می شود.
 
حسین بن دعبل به مناسبت فرا رسیدن عید نوروز شعر سروده است
نوروز، از نظر دین مقدس اسلام روز شریف و جلیل می‌باشد، و در کتاب نفیس (مفاتیح‌الجنان) اعمال مستحب و نماز مستحب و دعای ویژة نوروز ذکر شده (قمی، ص1037)، و در آیة 25 سورة شریفة «کهف» به سال شمسی قبل از سال قمری اشاره شده و در تفسیر میزان علامه طباطبایی(ره) به روایت از حضرت علی(ع)، شرح مبسوطی دربارة 2 سال شمسی و قمری ارائه شده که قرآن مجید هر دو سال را ذکر کرده است. (طباطبایی، ج13، ص276)
 
نوروز در اشعار شاعران نامدار عرب ذکر شده از جمله متنّبی (متنبی، ص527)، و حسین بن دعبل در عید نوروز شعر سروده و دکتر الاشتر، محقق نامدار سوری، در کتاب (شعر دعبل بن علی الخزاعی) یک بیت از آن اشعار را نوشته و گفته است: «وَلبیتُ لِلحسینِ بنِ دعبلِ مِن اَبیاتٍ اَهداها اِلی محمدِ بنِ واصلِ التمیمیِّ فی عیدِ النور روزِ»؛ «این بیت از نظم حسین فرزند دعبل، و از جمله ابیاتی است که این شاعر، آنها را در عید نوروز برای محمد بن واصل تمیمی، به عنوان هدیه سرود.» (الدشتر، ص458)
 
این ابیات که ویژة نوروز و از حسین بن دعبل است، این نتیجه را می‌رساند که خانوادة دعبل به علت سفرهای دعبل به ایران تحت تأثیر رسوم، عادات و زبان فارسی قرار گرفته بود، و خود دعبل که شاعر عرب اصیل است، به نحوی تحت تأثیر زبان فارسی قرار گرفت که واژه‌های فارسی در اشعار او دیده می‌شود.
 
واژه‌های: اقلید، سیاه، برسام، زمرده (یعنی زن و مرد)، بربط، و قنجه در اشعار دعبل.
   ۱ـ واژة «اقلید»: این واژه به معنی کلید است و از همین کلمه گرفته شده، و دعبل آنرا در این بیت ذکر کرده است: (الدشتر، ص116)
ما رَأَینا وَ لاسَمِعنا بِحشًّ
قَبلَ هذا لِبا بِهِ اِقلیدٌ/ ما قبل از این ندیده و نشنیده بودیم که در ورودی باغ «کلیدی» است.
 
   ۲ـ کلمة «سیاه»: معنی این کلمه رنگی که برعکس «سفید» است. دعبل این واژه را در قافیة یکی از هجویاتش به کار برده و چنین گفته است:
فَهُناکَ فَافتَخِرُوا فَاِنَّ لَکُم بِهِ
مَجداً تَلیداً طارِفاً (بسیاهِ)/ همان‌جا، شما، افتخار خود را اعلام کنید، چون برای شما افتخار بسیار بزرگ و فراگیری به وسیلة «سیاه» وجود دارد! (الدجیلی، ص362)
دعبل در این بیت، دشمن را نکوهش کرده و گفته: افتخار شما با سیاه است، یعنی شما هیچ افتخاری ندارید، البته «جاحظ» کلمة «سیاه» را در این بیت شعر، به عنوان یک نام خاص تفسیر کرده است؛ و اگر هم نام خاصی باشد، از نظر ریشه‌یابی از کلمة سیاه و فارسی­الاصل می‌باشد. (همان).
 
   ۳ـ کلمة «بِرسام»: این کلمه فارسی و به معنی مرضی است که بیمار در آن هذیان می‌گوید، و در کتاب (دیوان دعبل بن علی خزاعی) از استاد الدجیلی که از پژوهشگران نجف اشرف است در قافیة
خانوادة دعبل به علت سفرهای دعبل به ایران تحت تأثیر رسوم، عادات و زبان فارسی قرار گرفته بود، و خود دعبل که شاعر عرب اصیل است، به نحوی تحت تأثیر زبان فارسی قرار گرفت که واژه‌های فارسی در اشعار او دیده می‌شود
یکی از اشعار دعبل به این صورت ذکر شده است:
اِضرِب بِه جیشَ العدوِّ فَوَجهُهُ
جَیشٌ مِنَ الطّاعونِ وَ البِرسامِ/ تو لشکر دشمن را با چهرة این شخص بکوب، چون چهرة این شخص مانند لشکری است از وبا و طاعون و مرضی که در آن هذیان هست می‌باشد) (الدجیلی، ص284)
استاد الدجیلی نجفی در شرح این بیت چنین نوشته است: «ألبِرسامُ بِالکسرِ عِلّّهٌ یُهذی فیها و الکلمهُ فارسیّهٌ و مَعناها: اِلتهابُ الرّئَهِ» (الدجیلی، دیوان، دعبل بن علی الخزاعی، ص284)؛ «برسام با کسرة زیر حرفِ «ب» به معنی مرضی است که در آن هذیان گفته می‌شود، و این کلمه فارسی است و به معنی التهاب شش است.» (همان).
 
   ۴ـ کلمة «زَمَّردَه»: این کلمه از واژة ‌«زنمرده» فارسی است؛ یعنی زنی که خود را به صورت مرد ظاهر می‌کند. این کلمه در وصف یکی از کنیزان دربار عباسیان است، چون در زمان امین عباسی، به روایت مروج الذهب ( آخر جلد4) زنان، لباس مردان را می‌پوشیدند. دعبل زن شبیه مرد را هجو کرده و چنین گفته است:
بُلِیتُ بِزَمَّردهٍ کَالعَصا
أَلصُّ وَ أَسرَقُ مِن کَندَشِ/ گرفتار زنی شدم که شبیه مردان و مانند عصاست، این زن که دزد است، در دزدی از «کندش» که پرنده­ای است و در سرقت معروف است خبیث‌تر است.» (همان، ص341).
استاد الدجیلی نجفی در کتاب دیوان دعبل بن علی الخزاعی در شرح این بیت نوشته است: «زَمَّردَه: بِفتحِ الزای و کسرِها و فتحِ المیمِ المشددَّه، فارسیهٌ مُعرَّبهٌ أصلُها زَنموده ای المرأهُ المُتشبهه بالرِّجال»؛ «زمَّرده»: با فتحه بر روی حرف (ز) یا کسره، و فتحه بر روی حرف میم با تشدید، واژه­ای است فارسی که معرب شده است، و اصل فارسی آن «زنمرده» یعنی: زنی که خود را شبیه مردان کرده است می­باشد.» و کلمة «کندش» به معنی دزد نام پرنده­ای است که در عربی آن را «عقعق» می­گویند و در دزدی معروف است. (الدجیلی، ص341، پاورقی)
 
   ۴ـ کلمة «بربط»: این کلمه مرکب از دو کلمة «بر» و «بط» است، کلمات مرکب از دو کلمه، در زبان عربی بسیار نادر است، ولی در زبان فارسی بسیار زیاد است. دعبل، این کلمه را در قافیة یکی از هجویاتش به ابراهیم بن شکله برادر هارون الرشید و خلیفة آوازخوان عباسی به‌کار برده است، و به معنی یکی از دستگاه‌هایی است که هنگام آواز به‌کار برده می­شود و شبیه سینة «بط» است، یعنی شبیه سینة «اردک» است، دعبل چنین گفته است:
وَ هکذا یَرزُقُ اَصحابَهُ
خَلیفهٌ مُصحَفُهُ البَربَطُ
بدین ترتیب، آن خلیفه که کتاب مذهبی‌اش (بربط) (یا دنبک است) به یاران خود حقوق می­دهد. (یعنی: زدن دنبک به جای حقوق) (الاشتر، ص175)
دکتر الاشتر از سوریه و استاد الدجیلی نجفی که تحقیقات وسیعی دربارة اشعار دعبل و ریشه‌یابی واژه­های آنها انجام داده‌اند، دربارة کلمة «بربط» گفته‌اند که این کلمه «مُعرَّب» است؛ یعنی وارد زبان عربی شده است. واژه‌شناسان مصری نیز در فرهنگنامة «المعجم الوسیط» گفته‌اند که کلمة «بربط» معرب است.
 
   ۵ـ «قنجه»: این کلمه از کلمة فارسی «غنچه» است و به صورت قافیة یکی از اشعار دعبل درآمده است. محقق نجفی، استاد الدجیلی در دیوان شعر دعبل، این کلمه را تفسیر نکرده، و آن را بدون شرح گذاشته و گفته است که به همین صورت درآمده است (الدجیلی،ص158) در حالی‌که مشخص است «قنجه» که در زبان عربی وجود ندارد از «غنچه» فارسی است.
 
نتیجه:
دو
دو زبان فارسی و عربی از اعصار بسیار دور همسایه بوده و همکاری صمیمی داشته که واژه¬های عربی در اشعار شاعران نامداری مانند: رودکی، فردوسی، حافظ و سعدی و دیگران دیده می¬شود، و همچنین واژه¬های فارسی در اشعار شاعران نامدار عرب مانند دعبل و متنبی به‌کار رفته است
زبان فارسی و عربی از اعصار بسیار دور همسایه بوده و همکاری صمیمی داشته که واژه­های عربی در اشعار شاعران نامداری مانند: رودکی، فردوسی، حافظ و سعدی و دیگران دیده می­شود، و همچنین واژه­های فارسی در اشعار شاعران نامدار عرب مانند دعبل و متنبی به‌کار رفته است. این همکاری صمیمی میان این دو زبان هم‌جوار و دوست بوده و هست و آرزومندیم که این همکاری در تاریخ معاصر بیشتر باشد؛ تا خدمتی به زبان وحی و به زبان شیرین فارسی داده شود. و الله ولی التوفیق.
 
تائیَّه الولاء
(أربَعةَ عَشَرَبیتا بعددِ المعصومینَ سلام اللهِ عَلیهِم فی مَدحِ تائیةِ دعبلِ الخزاعی)
مِن نظمِ الشاعر الدکتور (حسین جوبین)
أ اللّـهُ یـا تـائیـهَ الـــولاءِ
یا قِمَّهَ القریضِ و الرِّثاءِ
فَالشعرُ اِن یَکن رِیاضَ أرضٍ
فَاَنتِ اَنتِ جَنهُ السماءِ
وَ اَنتِ مِثلُ نسمَهِ الصبــاحِ
وَ عذبهٌ کالماءِ فِی الرواءِ
اَنتِ جمـالُ رؤیهِ الهــلالِ
وَاَنتِ فوقَ النَّجمِ فِی العلاءِ
تائیه اَتـیتِ بِسالمـعالـی
بِالحبِّ و الأیثارِ و النقاءِ
فیکِ عَرفنا جوهَر التَّحدی
فیک کشفنا معدن الأباءِ
فیکِ عرفنا جوهَر التَّحدی
فیک کشفنا معدن الأباءِ
فیک رأینا شاعرا جسورا
ملبِّیاً بصرخهِ الفِداءِ
فصوت دعبل اتی جهورا
ولاحت الرویا بلاریاءِ
و ها هو الیوم اتی یُنادیِ
اَسمع بذا الصوت وَ ذاالنداءِ
نراهُ قدحلَّ بأرض طوس
معَ الرضا و حازَ بالرضاء
یذکر یوم بیعه الغدیر
و غدر جمع ضلَّ بِالجفاءِ
أللهُ یا فاجعهَ الغدیرِ
أللهُ یاً أَحزانَ کربلاءِ
تائیهَ الدماءِ والدموعِ
اَکرِم بِذِی الدموعِ و الدِّماءِ
 
دعبل ای سرباز ایثار و وفا1
دعبل ای سرباز ایثار و وفا
در رضای ایزد و عشق رضا(ع)
شاعر آن هشتمین شمس‌الشموس
یاور آن عترت حق و هدی
ای شجاع پیر، ای شیر دلیر
شیعة حق علی مرتضا(ع)
دعبل ای کوبندة حکام جور
شعر تو بر ضد قوم أشقیا
از بنی‌سفیان و مروان زنیم
از بنی عباس وکلّ خلفا2
در دو قرن دوم و سوم تویی
چون ابوذر در ره دین و فدا
شعر تو شمشیر «مالک»3 بوده است
راه تو راه علی و هل أتی4
بهر تو هر روز عاشورا شده
بهر تو شد کل أرضٍ کربلا5
چوبة دارت به دوشت برده‌ای6
در ره نصرت به آل مصطفا(ص)
 روز و شب این پرسش از تو آمده
پس شهادت بهر من باشد کجا7
آخر الأمر آن شهادت بهر تو
آمد و در شوش8 شد روز لقا
دعبلا فرمایش مولا رضا
بهر تو کافی‌ست در روز جزا
بهر تو فرمود: آن روح‌القدس
در زبان توست9 در هجو10 و ثنا
دعبل ای نور ره مستضعفین
شد مسیر تو صراط و مُقتدی
 
منابع و مآخذ:
1ـ با میمنت شمارش14تن معصوم(ع)، این قصیده از دکتر چوبین در 14 بیت سروده شده است.
2ـ دعبل خزاعی به تمام خلفا در اشعارش تاخته است.
3ـ مالک اشتر (رح).
4ـ منظور سورة شریفه (انسان، یا دهر) که در ستایش حضرت علی(ع) است.
5ـ این بیت با الهام از شعار معروف (کل یوم عاشوراء و کل ارض کربلاء) است.
6ـ دیوان دعبل بن علی الخزاعی، از استاد عبدالصاحب دجیلی، چاپ نجف اشرف، ص7، متن عربی جملة دعبل:
«لی خَمسونَ سنهً اَحمِلُ خَشَبَتی علی کَتفی ...»؛ «50 سال گذشت و من چوبة دارم را بر روی دوشم برداشته‌ام ...»
7ـ منبع قبلی، و متن عربی که از دعبل است: «أدورُ علی من یَصلِبُنی علها فما اَجِدُ مَن یَفعَلُ ذلک»؛ «من به دنبال کسی می‌گردم که مرا بر روی چوبة دار که بدوشم می‌کشم به شهادت برساند، ولی آن شخص را نمی‌بینم.»
8ـ منبع قبلی به نقل از معجم البلدان، ج3، ص280
9ـ منبع قبلی، ص143 و همچنین کتاب شرح تائیه دعبل الخزاعی، علامه محمد باقر مجلسی(رح) ص72، و متن عربی فرمایش حضرت امام رضا(ع): «یا خزاعی نطقَ روح القُدُسِ علی لسانِک بهذینِ البیتین»
10ـ هجو: بد گفتن به خلفا و حکام جور
 
پی‌نوشت:
* استادیار دانشگاه شهید چمران اهواز